etappe 1 — Katwijk naar Bodegraven langs de Oude Rijn Tweeduizend jaar geleden liep hier de grens van het grootste rijk dat Europa ooit kende.
De Romeinse Limes volgde de loop van de Rijn, van de Noordzee diep het continent in, en een groot deel van die grens ligt nog altijd onder de wegen waar ik het liefst fiets. In deze eerste etappe rijd ik van Katwijk aan Zee, waar de Rijn de zee in gaat, langs de Oude Rijn naar Bodegraven.
Onderweg passeer ik vier Romeinse castella, een van bovenaf leesbaar fort, en het punt waar het Romeinse Rijk letterlijk ophield: de kust. De route in het kort • Afstand 36 • Hoogtemeters: vlak• Ondergrond: verhard — prima op gravel of toerfiets • Start: Katwijk aan Zee, bij de Uitwateringssluizen • Eind: Bodegraven
Katwijk aan Zee, waar het Rijk ophield (Lugdunum) Hier, bij de Uitwateringssluizen, gaat de Oude Rijn de Noordzee in. Voor de Romeinen was dit het einde van de wereld: Katwijk was de meest noordwestelijke plek van het rijk op het Europese vasteland, met de stad Lugdunum. Ergens voor de kust ligt nog de Brittenburg, een verdronken Romeins fort dat bij laag water soms even opdook. Vanuit de lucht zie je hoe de rivier zich een weg naar zee zoekt, met de kustlijn die kilometers doorloopt tot aan de skyline van Den Haag. Een mooier startpunt voor een grensroute bestaat niet.
Valkenburg, het best bewaarde castellum (Praetorium Agrippinae) Een paar kilometer landinwaarts lag Praetorium Agrippinae, één van de weinige Romeinse castella in Europa waarvan nog veel hout in de bodem bewaard is gebleven. Daardoor weten archeologen hier uitzonderlijk veel over hoe zo’n grensfort in elkaar zat. Op het plein staat een gedicht dat het fort zelf aan het woord laat: het ligt nu verborgen onder de straatstenen, maar maakte ooit een klein dorp groot. Even afstappen waard. Park Matilo, Leiden, het fort dat je van bovenaf leest Dit is het hoogtepunt van de etappe. In Park Matilo is het castellum Matilo zichtbaar gemaakt: hoge aarden wallen met wachttorens op de hoeken, precies op de plek van het origineel. Vanaf de grond is het een mooi park om doorheen te fietsen. Maar van bovenaf, recht naar beneden, zie je ineens het hele fort liggen, de wallen, de torens, de heggen die de contouren tekenen, bijna perfect symmetrisch. Geen tekening op een informatiebord, maar de echte vorm, tweeduizend jaar later nog leesbaar in het landschap. Sinds 2021 is dit, samen met de hele Neder-Germaanse Limes, UNESCO-werelderfgoed.
Alphen aan den Rijn, Albaniana en de soldaat aan de grens In Alphen lag castellum Albaniana, op de plek van het huidige stadshart. Aan de rand ligt Archeon, het archeologische themapark, met onder meer een nagebouwd Romeins schip. Langs de route kijkt een metershoge silhouet van een soldaat, Julius Albanianus uit over de Oude Rijn, precies waar zijn echte voorganger ooit de grens bewaakte.
Zwammerdam, de Romeinse schepen (Nigrum Pullum) Bij Zwammerdam lag Nigrum Pullum, beroemd om wat hier uit de modder kwam: de Zwammerdamschepen, een reeks uitzonderlijk goed bewaarde Romeinse vaartuigen, het bewijs dat deze nu zo rustige rivier ooit een drukke grens en handelsader was.
Bodegraven, einde van etappe 1 In Bodegraven, mijn thuisplaats, eindigt deze eerste etappe. Ook hier lag een Romeins castellum, en de Oude Rijn stroomt nog altijd dwars door het dorp. Maar de Limes houdt hier niet op: hij loopt verder via Woerden en Utrecht, tot diep in het oosten, helemaal naar Nijmegen en verder.
